Verdieping: algemene informatie over telescopen

Ben je op zoek naar een telescoop, maar weet je niet welke je moet hebben? Velen hebben dezelfde vraag gesteld en dit is niet meer dan logisch. Amateurastronomen kunnen namelijk uit enorm veel instrumenten kiezen dus het vinden van de juiste telescoop kan (vooral voor mensen die hun eerste telescoop kopen) knap lastig zijn.

In dit artikel gaan we wat dieper in op de techniek van de verschillende telescopen, maar eerst kijken we naar de geschiedenis van de telescoop.

Uitvinder van de telescoop

De Nederlander Hans Lippershey (1570-1619) wordt genoemd als de uitvinder van de telescoop, maar er zijn ook mensen die hier aan twijfelen. Zo zijn er wetenschapshistorici die denken dat de Engelse wiskundige Leonard Digges de telescoop heeft uitgevonden in de 16e eeuw. Wat in ieder geval zeker is, is dat Galileo in de maand augustus van 1609 zijn eerste telescoop heeft tentoongesteld. Het ging om een simpele refractortelescoop die tot 20 x kon vergroten. Later in hetzelfde jaar werd het ontwerp van de telescoop sterk verbeterd.

Galileo-TelescoopMet de telescoop kon Galileo nieuwe waarnemingen doen en zo ontstond het idee dat de aarde misschien wel om de zon zou draaien. Je zult begrijpen dat deze theorie door de destijds katholieke autoriteiten niet bepaald positief is ontvangen. De straf die hierop volgende was ook niet mals. Zo werd Gelileo in verband met ‘ernstige verdenkingen van ketterij’ veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf die later werd omgezet tot permanent huisarrest. Pas in 1992 werd de veroordeling van Gelileo , die door de katholieke kerk is opgelegd, teruggedraaid.

De ontwikkeling van de telescoop ging echter gewoon door en het was de heer Isaac Newton die de de eerste spiegeltelescoop (reflectortelescoop) uitvond in 1668. In 1757 ontwikkelde John Dolland het achromatisch glas en het was ten slotte William Lassell die de equatoriale montering uitvond.

Een vrij recente ontwikkeling is de toepassing van computerchips en GPS technologieën. Hiermee kunnen objecten veel makkelijker gevonden worden. Denk o.a. aan het GoTo systeem waarbij je met één druk op de knop een object in beeld kunt krijgen. Veel moderne telescoopmonteringen bezitten een dergelijk systeem. Echter, dit gaat vaak samen met een stevig prijskaartje!

Niet gelijk kopen

Er zijn mensen geweest die zich wilden gaan verdiepen in de amateursterrenkunde en in een opwelling gelijk een telescoop zijn gaan kopen. Dit bleek een grote teleurstelling. Het niet hebben van de juiste kennis / ervaring kan er toe bijdragen dat je de interesse in deze prachtige hobby snel weer kwijtraakt. Een teleurstelling kan voorkomen worden door een beetje voorkennis te hebben over de sterrenhemel maar ook over te techniek van een telescoop. In dit overzicht willen we kort beschrijven welke telescopen er bestaan en hoe ze werken.

Telescopen

Telescopen kunnen worden onderverdeeld in drie typen: de refractor, de Newton Reflector (catoptrisch) en de catadioptrische telescoop (ook wel hybride genoemd). Men noemt de catadioptrische telescoop ook wel een hybride omdat deze uit zowel een lens als een spiegel bestaat.

De catadioptrische telescoop kan weer worden onderverdeeld in de Schmidt-Cassegrain en de Maksutov-Cassegrain.

Het verschil tussen een Schmidt-Cassegrain en een Maksutov-Cassegrain: beide telescopen zijn vrijwel identiek aan elkaar. Het enige verschil zit hem in het ontwerp van de correctorplaat en de secundaire spiegel, die bij de Maksutov-Cassegrain iets kleiner is.

Onderstaande afbeeldingen tonen het lichtpad van de reflectortelescoop, de refractortelescoop en de Schmidt-Cassegrain.

Reflector

Refractor

Schmidt-Cassegrain

Lens of spiegel?

Spiegel

Mensen die serieus op zoek zijn maar weinig geld hebben kiezen meestal voor een reflectortelescoop. Een reflectortelescoop (Newton) kan als prima basis dienen. Ze zijn vergeleken met de refractortelescopen betaalbaar en hebben vaak een grotere opening. Tegenwoordig heb je voor weinig een prima 150 mm spiegeltelescoop waarmee je details van de maan, planeten en zelfs deepsky-objecten kunt waarnemen.  Het enige nadeel van een reflectortelescoop is dat het enige onderhoud vereist. De spiegels moeten regelmatig worden schoongemaakt en soms moet de spiegel worden bijgesteld.

Lens

Kleine refractortelescopen – 2.4 tot 3.5 inch (60-90 mm) zijn ook populaire beginnerstelescopen. Ze zijn stevig, hebben bijna geen onderhoud nodig en leveren scherpe beelden. Bovendien kunnen refractortelescopen ook worden gebruikt als instrument om vogels mee te spotten.  Er bestaan ook grotere refractortelescopen. Deze zijn echter veel duurder maar komen vaak wel met apochromatische lenzen. Deze lenzen voorkomen kleurfouten. Bovendien zijn de apochromaten ideale telescopen voor astrofotografie.

Combinatie tussen beiden? (De hybrides) 

De Catadioptrische telescopen (de Schmidt-Cassegrain en de Maksutov-Cassegrain) zijn hybrides. Ze bevatten een reflectiespiegel en een correctorplaat waarmee optische oneffenheden worden weggenomen. De eerste hybride voor consumenten werd in 1970 geïntroduceerd. en het belangrijkste verkooppunt was ‘portabiliteit’. De buis van een catadioptrische telescoop is veel minder lang dan die van een Newtton-reflector telescoop. Door een enorm aanbod aan accessoires voor de Schmidt-Cassegrains is deze telescoop (ook) bij uitstek geschikt voor astrofotografie. De Maksutov heet een soortgelijk ontwerp en komt in groottes variërend van 3.5  tot 8 inch. De Maksutov produceert heldere, scherpe en contrastrijke beelden en is bij uitstek geschikt voor het waarnemen van planeten.

Opening, niet de vergroting

De belangrijkste specificatie van een telescoop is de opening – de diameter van de spiegel of lens waarmee licht wordt opgevangen. De vergroting is minder belangrijk omdat je dit met andere oculairs kunt veranderen.

Let op: de maximale vergroting van een telescoop kun je als volgt uitrekenen:

± 50 x de opening in inches. Dus een 2.4 inch telescoop (60 mm) kan ongeveer 120 keer vergroten (50 x 2.4 inch = 120 keer vergroten).

De vergrotingslimiet van een 4.5 inch telescoop (110 mm) is hiermee 225.

Wanneer je de vergrotingsgrens oprekt zul je zien dat objecten inderdaad nóg groter worden maar hiermee worden ze ook erg wazig.

De kritische factor van een telescoop is het lichtopvangend vermogen. Een grotere opening betekent dat de telescoop meer licht kan vangen. In feit betekent dit bij iedere verdubbeling van de vergroting  het lichtopvangend vermogen met een factor 4 toeneemt.

Aankooptips

Elk van de drie modellen heeft zijn eigen unieke punten maar allemaal zijn ze in staat om details te tonen van de maan, de prachtige ringen rond Saturnus, nevels en sterrenclusters.

Bij de aanschaf van een nieuwe telescoop gaat het misschien niet eens zozeer om het optisch ontwerp maar meer om de eigenschappen.  Ben je van plan je eerste telescoop aan te schaffen, let dan vooral op de volgende punten:

  • het scherpstelmechanisme moet soepel lopen.
  • Het oculair moet vervangbaar zijn (dus geen vast oculair of speciaal zoommechanisme).
  • Let op de montering: deze moet uit zoveel mogelijk metaal / hout bestaan, met zo weinig mogelijk plastic (vooral rond de bewegende onderdelen).
  • Een driepoot mag niet teveel wiebelen.
  • Kijk of er een goede zoeker op zit (een zoeker is een kleine telescoop die helpt objecten makkelijker te vinden).
  • Een mechanisme waarmee je op beide assen de montering kunt aansturen (al dan niet automatisch).

Het aller, allerbelangrijkste is dat je nooit een telescoop koopt die verkocht wordt op basis van de maximale vergroting! Speelgoedtelescopen en telescopen die in bijvoorbeeld warenhuizen worden verkocht gaan de deur uit met als verkooppunt: maximaal 450 keer vergroten! Ook telescopen in camerawinkels vallen meestal in deze categorie. Laten staan en doorlopen is het advies.

Het is belangrijk dat je als beginner met een goede basis begint. Laat je dus door iemand van een echte telescoopwinkel adviseren of  ga eens bij een sterrenwacht langs. Je kunt bijvoorbeeld eens langskomen bij de waarneemgroep van Thales. Ga naar http://vws-thales.nl/thales/over-thales/ voor meer informatie.